ذهنیت رشد چیست؟ تفاوت ذهنیت رشد و ذهنیت ثابت + راههای تقویت آن
احتمالا برای شما هم پیش آمده که هنگام یاد گرفتن یک مهارت جدید، با خودتان بگویید: «من برای این کار ساخته نشدهام» یا «هرچقدر تلاش کنم، فایدهای ندارد». در مقابل، بعضی افراد وقتی در کاری شکست میخورند، به جای کنار کشیدن میگویند: «هنوز یاد نگرفتهام، اما میتوانم بهتر شوم.» تفاوت این دو نگاه به چیزی برمیگردد که به آن ذهنیت رشد و ذهنیت ثابت گفته میشود.
طرز فکر ما روی تصمیمها، رفتار، یادگیری و حتی واکنش ما به شکست اثر میگذارد. فردی که ذهنیت رشد دارد، تواناییهای خود را قابل بهبود میداند. اما فردی با ذهنیت ثابت ممکن است تصور کند استعداد و توانایی انسان از قبل مشخص شده و تغییر زیادی نمیکند. شناخت تفاوت این دو طرز فکر کمک میکند بفهمیم چرا بعضی افراد بعد از شکست دوباره تلاش میکنند، اما بعضی دیگر خیلی زود ناامید میشوند.
در ادامه به زبان ساده توضیح میدهیم ذهنیت رشد چیست، ذهنیت ثابت چیست، چه تفاوتی بین آنها وجود دارد و چگونه میتوان طرز فکر رشد را در خود یا فرزندان تقویت کرد.
ذهنیت رشد چیست؟
ذهنیت رشد یا Growth Mindset یعنی باور داشته باشیم تواناییها، مهارتها و دانش ما میتوانند با تمرین، یادگیری و تجربه بهتر شوند. داشتن ذهنیت رشد به این معنا نیست که هر فردی میتواند در هر کاری بهترین شود. منظور این است که وضعیت فعلی ما لزوما وضعیت همیشگی ما نیست.
فرض کنید فردی برای اولین بار در آزمون آیلتس شرکت کرده و نمره موردنظرش را نگرفته است. اگر ذهنیت رشد داشته باشد، ممکن است بگوید: «باید ببینم در کدام مهارت ضعیف هستم و برای دفعه بعد بیشتر تمرین کنم.» او نتیجه فعلی را پایان مسیر نمیداند.
یک مثال سادهتر را در نظر بگیرید. دانشآموزی در درس ریاضی نمره ۱۲ گرفته است. اگر به جای گفتن «من ریاضیام ضعیف است»، بگوید «باید روش حل این مسائل را بیشتر تمرین کنم»، در واقع به سمت طرز فکر رشد حرکت کرده است.
در این طرز فکر، شکست یک برچسب دائمی نیست؛ بلکه اطلاعاتی است که نشان میدهد کدام بخش نیاز به تمرین بیشتری دارد.
ذهنیت ثابت چیست؟
ذهنیت ثابت یا Fixed Mindset یعنی فرد تصور کند تواناییها، هوش و استعداد تا حد زیادی ثابت هستند و امکان تغییر آنها بسیار کم است. کسی که ذهنیت ثابت دارد ممکن است با خودش بگوید:
- «من استعداد زبان ندارم.»
- «من آدم خلاقی نیستم.»
- «ریاضی من هیچوقت خوب نمیشود.»
- «من نمیتوانم جلوی جمع صحبت کنم.»
مشکل اصلی این جملات این است که فرد نتیجه امروز را به آینده تعمیم میدهد. مثلا فردی را تصور کنید که برای راهاندازی یک فروشگاه اینترنتی تلاش کرده اما در ماههای اول فروش خوبی نداشته است. اگر ذهنیت ثابت داشته باشد، ممکن است نتیجه بگیرد: «من اصلا برای کسبوکار ساخته نشدهام.» درحالیکه شاید مشکل اصلی قیمتگذاری، تبلیغات، انتخاب محصول یا شناخت مشتری بوده باشد.
طرز فکر ثابت یا طرز فکر ایستا باعث میشود فرد گاهی قبل از اینکه فرصت کافی برای یادگیری پیدا کند، خودش را از ادامه مسیر کنار بکشد.
تفاوت ذهنیت رشد و ذهنیت ثابت چیست؟
تفاوت اصلی ذهنیت رشد و ذهنیت ثابت در نگاه ما به توانایی و پیشرفت است. فردی که ذهنیت ثابت دارد معمولا میگوید: «یا در این کار خوب هستم یا نیستم.» اما فردی با ذهنیت رشد بیشتر به این شکل فکر میکند: «ممکن است الان در این کار خوب نباشم، اما میتوانم بهتر شوم.»
برای مثال دو دانشجو را تصور کنید که در یک امتحان دانشگاه نمره پایینی گرفتهاند. دانشجوی اول میگوید: «من اصلا برای این رشته مناسب نیستم.» دانشجوی دوم میگوید:
«روش مطالعهام مناسب نبود. باید برای امتحان بعدی برنامه بهتری داشته باشم.» هر دو یک نتیجه مشابه گرفتهاند، اما برداشتی که از آن دارند متفاوت است.
فرد دارای طرز فکر ثابت معمولا شکست را نشانه کمبود توانایی میبیند. فرد دارای ذهنیت رشد بیشتر دنبال علت شکست و راه بهبود آن میگردد. البته هیچکس همیشه صددرصد ذهنیت رشد یا صددرصد ذهنیت ثابت ندارد. ممکن است شما در کار خود ذهنیت رشد داشته باشید، اما در ورزش تصور کنید استعداد کافی ندارید. هدف این نیست که به خودمان برچسب بزنیم؛ هدف این است که طرز فکر ثابت را در موقعیتهای مختلف تشخیص دهیم.
طرز فکر رشد چیست؟
طرز فکر رشد همان نگرشی است که به ما میگوید مهارت با تلاش درست، تمرین، بازخورد و تجربه قابل تقویت است. گاهی عبارتهای طرز فکر رشد، ذهنیت رشد، تفکر رشد و Growth Mindset به جای یکدیگر استفاده میشوند. فردی که طرز فکر رشد دارد لزوما همیشه مثبتاندیش نیست. ممکن است ناراحت شود، شکست بخورد یا حتی برای مدتی ناامید شود. تفاوت در این است که شکست را پایان قطعی مسیر نمیبیند.
مثلا فردی می خواهد برای اولین بار شروع به تولید محتوا کند و جلوی دوربین برود و ممکن است ساعتها درگیر یک خطای ساده شود. طرز فکر ثابت به او میگوید: «تو برای سخنرانی و تولید محتوا مناسب نیستی و استعداد کافی نداری.» اما طرز فکر رشد میگوید: «طبیعی است که در شروع کار خطا داشته باشم. باید مشکل را پیدا کنم و از آن یاد بگیرم.» این تفاوت کوچک در گفتوگوی ذهنی، در بلندمدت میتواند نتیجههای بسیار متفاوتی ایجاد کند.
ویژگی افراد با ذهنیت رشد چیست؟
افرادی که ذهنیت رشد دارند معمولا چند ویژگی مشترک نشان میدهند.
- اول اینکه از اشتباه کردن فرار نمیکنند. اشتباه برای آنها خوشایند نیست، اما آن را بخشی از مسیر یادگیری میدانند.
- دوم اینکه بازخورد را راحتتر میپذیرند. مثلا اگر مدیر به کارمند بگوید گزارش او نیاز به اصلاح دارد، فرد دارای طرز فکر رشد کمتر این جمله را به معنای «من کارمند ضعیفی هستم» برداشت میکند. او بیشتر میپرسد: «دقیقا کدام بخش را بهتر کنم؟»
- سوم اینکه پیشرفت دیگران را تهدید نمیبینند. موفقیت یک همکار یا دوست میتواند برای آنها منبع یادگیری باشد.
- چهارم اینکه بیشتر روی فرایند تمرکز دارند. مثلا یک کنکوری با ذهنیت رشد فقط به رتبه نهایی فکر نمیکند؛ بلکه بررسی میکند امروز چند ساعت مفید درس خوانده، در کدام درس ضعف دارد و چه چیزی باید تغییر کند.
از دیگر نشانههای رایج طرز فکر رشد میتوان به این موارد اشاره کرد:
- پذیرش اینکه یادگیری زمان میبرد
- تلاش دوباره بعد از شکست
- درخواست کمک در زمان نیاز
- امتحان کردن روشهای مختلف
- پذیرفتن انتقاد سازنده
- تمرکز روی پیشرفت به جای مقایسه دائمی با دیگران
چرا طرز فکر رشد اهمیت دارد؟
اهمیت طرز فکر رشد زمانی مشخص میشود که شرایط طبق برنامه ما پیش نمیرود. همه افراد در زندگی با شکست، اشتباه، جواب منفی و مسیرهای دشوار روبهرو میشوند. تفاوت اصلی در واکنشی است که بعد از این اتفاقها نشان میدهیم. فرض کنید برای یک موقعیت شغلی در تهران یا شهر خود رزومه فرستادهاید و در مصاحبه پذیرفته نشدهاید.
ذهنیت ثابت ممکن است بگوید: «من به اندازه کافی خوب نیستم.» اما ذهنیت رشد کمک میکند سؤالهای مفیدتری بپرسید:
- «کدام بخش مصاحبه ضعیف بود؟»
- «رزومه من چه مشکلی داشت؟»
- «برای فرصت بعدی چه چیزی باید یاد بگیرم؟»
این نوع نگاه باعث نمیشود شکست ناپدید شود، اما کمک میکند از شکست اطلاعات قابل استفاده به دست آوریم.
طرز فکر رشد در درس، شغل، کسبوکار، روابط، یادگیری مهارت و تربیت فرزند کاربرد دارد. به همین دلیل شناخت آن فقط یک موضوع روانشناسی نظری نیست و میتواند در تصمیمهای روزانه ما اثر داشته باشد.
چگونه ذهنیت رشد داشته باشیم؟
داشتن ذهنیت رشد یک تصمیم یکشبه نیست. این طرز فکر با تمرین ساخته میشود. یکی از سادهترین راهها تغییر جملههایی است که درباره خودمان استفاده میکنیم.
به جای: «من نمیتوانم این کار را انجام دهم.» بگویید: «هنوز روش انجام این کار را یاد نگرفتهام.» کلمه «هنوز» ساده است، اما نگاه ما را تغییر میدهد.
روش بعدی این است که بعد از هر شکست، به جای سرزنش خود سه سؤال بپرسید:
۱. چه چیزی خوب پیش نرفت؟
2. چه چیزی از این تجربه یاد گرفتم؟
3. دفعه بعد چه کاری را متفاوت انجام میدهم؟
برای مثال اگر یک مغازهدار، فروش مناسبی در اینستاگرام نداشته، به جای نتیجهگیری اینکه «اینستاگرام برای کسبوکار من جواب نمیدهد»، بهتر است بررسی کند آیا محتوای مناسب تولید کرده، مشتری خود را میشناسد و محصول را درست معرفی کرده است یا نه.
همچنین بهتر است پیشرفت خود را با گذشته خودتان مقایسه کنید، نه فقط با دیگران. کسی که امروز ۲۰ دقیقه پیادهروی میکند و یک ماه قبل هیچ فعالیتی نداشته، در حال پیشرفت است؛ حتی اگر هنوز نتواند مانند فرد دیگری یک ساعت بدود.
مثال برای ذهنیت رشد و ذهنیت ثابت چیست؟
برای درک بهتر، چند موقعیت روزمره را بررسی کنیم.
مثال اول؛ یادگیری زبان
- ذهنیت ثابت: «من از بچگی زبانم ضعیف بوده. دیگر نمیتوانم انگلیسی یاد بگیرم.»
- ذهنیت رشد: «تا امروز روش مناسبی برای یادگیری نداشتهام. از روزی ۲۰ دقیقه شروع میکنم.»
مثال دوم؛ کنکور
- ذهنیت ثابت: «رتبه آزمون آزمایشی من پایین است، پس کنکور را خراب میکنم.»
- ذهنیت رشد: «این آزمون نشان میدهد در چه درسهایی ضعف دارم. هنوز فرصت دارم آنها را بهتر کنم.»
مثال طرز فکر رشد و ثابت در کسب و کار
- ذهنیت ثابت: «دو ماه است پیجم فروش ندارد. پس من در فروش استعداد ندارم.»
- ذهنیت رشد: «باید بررسی کنم مشکل از محصول، قیمت، محتوا یا اعتماد مشتری است.»
مثال چهارم؛ ورزش
- ذهنیت ثابت: «من بدن ورزشکاری ندارم.»
- ذهنیت رشد: «از سطح فعلی خودم شروع میکنم و به مرور قویتر میشوم.»
مثال پنجم؛ صحبت در جمع
- ذهنیت ثابت: «من ذاتا خجالتی هستم و هیچوقت نمیتوانم خوب صحبت کنم.»
- ذهنیت رشد: «میتوانم با تمرین در جمعهای کوچک، مهارت صحبت کردنم را بهتر کنم.»
این مثالها نشان میدهند تفاوت اصلی بین ذهنیت رشد و ذهنیت ثابت همیشه در اتفاق بیرونی نیست؛ بلکه در برداشتی است که ما از آن اتفاق داریم.
چگونه ذهنیت ثابت را به ذهنیت رشد تبدیل کنیم؟
برای تبدیل ذهنیت ثابت به ذهنیت رشد ابتدا باید جملههای محدودکننده خود را پیدا کنیم. هر زمان جملهای شبیه «من نمیتوانم»، «من استعداد ندارم» یا «من همیشه همینطور بودهام» به ذهنتان رسید، کمی مکث کنید. سپس جمله را دقیقتر کنید. مثلا وقتی با چالشی در زندگی روبه رو می شوید به جای : «من از عهده ی این کار برنمی آیم.» بگویید: «باید بیشتر تلاش و تمرین کنم تا از این مرحله عبور کنم.»
این تغییر باعث میشود مشکل از یک ویژگی دائمی شخصیت به یک مهارت قابل یادگیری تبدیل شود. قدم بعدی این است که هدفهای خیلی بزرگ را به مرحلههای کوچک تقسیم کنید. اگر میخواهید تولید محتوا یاد بگیرید، لازم نیست از روز اول انتظار داشته باشید یک نویسنده حرفهای باشید. میتوانید ابتدا نوشتن عنوان، بعد مقدمه و سپس ساختار مقاله را تمرین کنید.
همچنین از شکستها یادداشت بردارید. لازم نیست دفتر خاصی داشته باشید؛ حتی در یادداشت گوشی بنویسید:
- «چه اتفاقی افتاد؟»
- «چه چیزی یاد گرفتم؟»
- «کار بعدی من چیست؟»
کمکم مغز شما به جای توقف در شکست، دنبال مرحله بعدی میگردد.
ذهنیت رشد چه تاثیری بر موفقیت دارد؟
ذهنیت رشد به تنهایی موفقیت را تضمین نمیکند. تلاش بدون برنامه، مهارت یا شرایط مناسب همیشه به نتیجه نمیرسد. اما نوع نگاه ما میتواند روی میزان یادگیری و ادامه دادن تاثیر زیادی داشته باشد. فردی که باور دارد قابل پیشرفت است، معمولا احتمال بیشتری دارد که بعد از اشتباه دوباره تلاش کند، مهارت تازه یاد بگیرد و از دیگران بازخورد بگیرد.
برای مثال فردی را تصور کنید که برای آزمون استخدامی چند بار قبول نشده است. اگر ذهنیت ثابت داشته باشد، شاید بعد از شکست دوم بگوید: «من شانسی ندارم.» اما فرد دارای طرز فکر رشد میتواند بررسی کند آیا مشکل از دانش تخصصی، تستزنی، مصاحبه یا نوع انتخاب موقعیتهای شغلی بوده است. در نتیجه، تاثیر ذهنیت رشد بر موفقیت بیشتر از این مسیر اتفاق میافتد: فرد یاد میگیرد، روش خود را اصلاح میکند و احتمال ادامه دادن او بیشتر میشود.
البته باید واقعبین بود. ذهنیت رشد به معنای این نیست که «فقط بخواه تا حتما موفق شوی». شرایط اقتصادی، فرصتها، سلامت، امکانات و عوامل بیرونی هم روی نتیجه اثر دارند. طرز فکر رشد فقط کمک میکند در بخشهایی که در اختیار ماست، فعالتر عمل کنیم.
چگونه ذهنیت رشد را در کودکان ایجاد کنیم؟
یکی از مهمترین کاربردهای ذهنیت رشد در کودکان به نوع تشویق والدین مربوط میشود. فرض کنید فرزندتان در امتحان ریاضی نمره خوبی گرفته است. به جای اینکه فقط بگویید: «تو خیلی باهوشی.» میتوانید بگویید: «دیدم برای این امتحان تمرین کردی و روش حل سؤالها را یاد گرفتی.» در جمله اول، موفقیت بیشتر به یک ویژگی ثابت یعنی هوش نسبت داده میشود. در جمله دوم، کودک ارتباط بین تمرین و نتیجه را میبیند. وقتی کودک اشتباه میکند نیز بهتر است از جملاتی مانند «تو اصلا حواست نیست» یا «تو در این درس ضعیفی» پرهیز کنیم. به جای آن میتوان پرسید: «فکر میکنی کجای کار اشتباه شد؟» یا «دفعه بعد چه روشی را امتحان کنیم؟»
برای مثال اگر کودک هنگام یادگیری دوچرخهسواری چند بار زمین میخورد، لازم نیست بگوییم «تو هنوز بلد نیستی» با لحنی که او را ناامید کند. میتوان گفت: «هر بار داری بهتر تعادلت را حفظ میکنی. دوباره امتحان کنیم.»
در کنار تشویق تلاش، باید به روش درست نیز توجه کنیم. اگر کودک ساعتها درس میخواند اما نتیجه نمیگیرد، گفتن «بیشتر تلاش کن» همیشه مفید نیست. شاید لازم باشد روش مطالعه تغییر کند یا از معلم کمک گرفته شود. پس برای ایجاد طرز فکر رشد در کودکان بهتر است به آنها یاد بدهیم:
- اشتباه کردن طبیعی است.
- درخواست کمک نشانه ضعف نیست.
- مهارت با تمرین بهتر میشود.
- نتیجه یک امتحان ارزش شخصی آنها را مشخص نمیکند.
- روش درست به اندازه تلاش اهمیت دارد.
- میتوان از شکست درس گرفت و دوباره امتحان کرد.
به پایان این مقاله رسیدیم، امیدواریم مقاله “ذهنیت رشد چیست؟ تفاوت ذهنیت رشد و ذهنیت ثابت” برای شما مفید بوده باشد. همچنین ممکن است بخواهید مقالات آموزشی زیر را هم بخوانید:
چگونه باورهای خود را تغییر دهیم؟ ۹ تکنیک تغییر باور
تفکر مثبت کلید طلایی دستیابی به موفقیتهای پایدار در زندگی شخصی و حرفهای
دیدگاهتان را بنویسید